30.09.2026
«Սյուն» թիմ
Ինչու ենք մենք նախաձեռնել «Հայաստանի փոքր արտեֆակտները»
Վերջերս մենք նախաձեռնեցինք Վանաձորում «Մելոդիա» նեոնային ցուցանակի վերականգնման նախագիծը — խորհրդային երաժշտական խանութի, որը վաղուց գոյություն չունի։ Գաղափարին աջակցեցին համայնքապետարանն ու քաղաքացիները, մենք դրա մասին պատմեցինք ռադիոյով, համացանցում — ստացանք բազմաթիվ հավանումներ ու վերահրապարակումներ, իսկ ահա դրամահավաքը շատ դանդաղ է ընթանում։ Ընդ որում, հնչում են նաև ուղղակի հարցեր — արդյոք արդարացված է ժամանակ և միջոցներ ծախսել խորհրդային ցուցանակի վրա, քանի դեռ երկրում կան այլ, ավելի կարևոր պրոբլեմներ։ Պատմում ենք, թե ինչու ենք մենք, միևնույն է, այս նախագիծը համարում նշանակալից։
Ինչ են փոքր արտեֆակտները
Մշակութային ժառանգության հասկացությունն ավելի լայն է, քան ականավոր հուշարձաններն ու արվեստի գլուխգործոցները։ Այստեղ է մտնում նաև ոչ նյութական ժառանգությունը — ծեսերը, բաղադրատոմսերը, երգերը, ինչպես նաև շարքային կառուցապատումն ու պատմական միջավայրի այլ տարրերը։
Պետական ինստիտուտները զբաղված են հիմնականում արդեն ճանաչված մոնումենտալ ժառանգությամբ — համաշխարհային նշանակության հուշարձաններով։ Խնդիրներ այս մակարդակում էլ հերիքում են՝ ռեսուրսների պակաս, թերի ուսումնասիրվածություն, ոչ պրոֆեսիոնալ ռեստավրացիա էժան կապալառուների կողմից։ XX դարի երկրորդ կեսի հուշարձաններն ընդհանրապես պաշտպանված չեն և ռիսկի են ենթարկվում անհետանալու — այդպես կորսվեց Երևանի Երիտասարդական պալատը՝ «Կուկուրուզնիկը»։ Իսկ ճարտարապետական դետալներն այս ֆոնին նույնիսկ հերթի մեջ չեն կանգնած։
Մենք առաջարկում ենք օրակարգում ներառել քաղաքային միջավայրի տարրերը։ Ցուցանակները, ցուցափեղկերը, ճանապարհային նշանները, փոքր ճարտարապետական ձևերն ի սկզբանե կիրառական են և այդ պատճառով անհետանում են առաջինը, երբ վրա է հասնում նոր շրջադարձ — պատմական, իսկ ավելի հաճախ՝ տեխնոլոգիական։ Ընդ որում, դրանք ունեն իրենց արժեքը։ Դրանք անմիջականորեն ֆիքսում են դարաշրջանի առօրյան — այն, ինչի հետ մարդն առնչվում է ամեն օր՝ փոխազդելով քաղաքի հետ։ Դրանց կապվում են էմոցիոնալ առումով, իսկ եթե օբյեկտը պահպանվել է, այն դառնում է կողմնորոշիչ և սկսում է որոշել վայրի ինքնությունը։
Քննում ենք երկու օրինակով, թե ինչպես են Հայաստանում ապրում միջավայրային նման հուշարձանները։
Ինչպես հասկանալ, թե ինչն է արժեքավոր
Մենք մեր համար մշակել ենք պարզ բանաձև՝ կարևոր է այն, ինչ ձևավորում է վայրի ինքնությունը։ Եվ առանձնացրել ենք երկու իրավիճակ, երբ արտեֆակտը հատկապես կրիտիկական է՝ կամ որպես վկա, կամ որպես ակտիվ։
«Մելոդիա» նեոնային ցուցանակը, Վանաձոր: Լուսանկարը՝ «Syun Agency»-ի անձնական արխիվ
Վինիլային ձայնապնակների «Մելոդիա» լեգենդար խանութը բացվել է 1975 թվականին Կիրովականում՝ ներկայիս Վանաձորում։ Քաղաքի համար դա իսկական երաժշտական հաբ էր. մարդիկ գալիս էին ականջակալներով ձայնապնակներ լսելու՝ նստած ֆուտուրիստական կարմիր աթոռներին — խորհրդային իրականության համար արևմտյան և ջազային երաժշտությանը հասնելու հազվագյուտ միջոց։
Խանութը վաղուց չկա, շենքը զբաղեցված է այլ բիզնեսով, մնացել է միայն ցուցանակը։ «Մելոդիան» ճակատին — դա վկա է. այն մնում է միակ կետը, որի հետ կապված է քաղաքի և տարբեր տարիներին դրա տակ ժամադրություններ նշանակած ու դա անել շարունակող տարբեր սերունդների հիշողությունը։
«Վարսավիրանոց №1», Գյումրի: Լուսանկարը՝ Yandex Maps
Գյումրիի №1 վարսավիրանոցը բացվել է 1941 թվականին։ Դա կենդանի վայր է, ուր ամեն օր գալիս են բնակիչները՝ կտրվելու, իսկ զբոսաշրջիկները՝ պարզապես նայելու, ինչպես կենդանի թանգարանում։ Այստեղ ամեն ինչ այնպես է, ինչպես նախապես մտահղացված էր. սրահում պահպանվել են 120 տարվա հայելիներ, անտիկ ջահեր, վտանգավոր սափրիչներ և գրեթե կեսդարյա վաղեմության գերմանական սարքավորումներ։ Իսկ կոլեկտիվում կա ոչ մեկ աշխատանքային դինաստիա։
Այս վարսավիրանոցի ցուցանակը իրական ակտիվ է. միջավայրը և բիզնեսը պահպանվում են, ձեռնարկությունը աշխատում է նույն տեղում 85 տարի, և նրա արժեքը ոչ միայն պատմական է, այլև կոմերցիոն։ Մարդկանց անսահման հետաքրքիր է գալ այստեղ ինչպես իմերսիվ թանգարան, պատմել դրա մասին, նկարներ տեղադրել սոցցանցերում։
Ինչպես է դա կազմակերպված աշխարհում
Անմիջապես արժե նշել՝ գրեթե ոչ մի տեղ այս փոքր օբյեկտները հատուկ չեն կարգավորվում, հաճախ դրանց վերականգնման և պահպանման հետևում կանգնած է ներքևից եկող նախաձեռնությունը, բայց կան նաև պետական ծրագրերի օրինակներ։
«Blue Swallow» մոթել, Թուքումքերի: Լուսանկարը՝ Sylvain L. / CC BY
«Meadow Gold» պաղպաղակի նեոնային ցուցանակը Ռոութ 66-ի վրա, Թալսա, Օկլահոմա: Լուսանկարը՝ NevinThompson / CC BY-SA
Նյու Մեքսիկոյում Route 66 Corridor Preservation Program ծրագրով դաշնային դրամաշնորհներով վերականգնել են մոտ մեկ տասնյակ հին նեոնային ցուցանակներ լեգենդար մայրուղու երկայնքով։ Այսօր դա ԱՄՆ-ի ամենամասսայական զբոսաշրջային երթուղիներից մեկն է. մարդիկ հատուկ թեքվում են խճուղուց, որպեսզի կանգ առնեն և լուսանկարվեն։
Նեոնային լույսեր Նեյթան ռոուդում, Հոնկոնգ: Լուսանկարը՝ Daniel Case / CC BY-SA
«Koon Nam Wah Bridal» նեոնային ցուցանակը Նեյթան ռոուդում, Հոնկոնգ: Լուսանկարը՝ Daniel Case / CC BY-SA)
Երբ ցուցանակը տեղում պահպանել չի հաջողվում, այն փոխադրում են ցուցանմուշի կարգավիճակի։ Հոնկոնգի M+ թանգարանը նպատակադրված ձեռք է բերում ցուցանակները, որոնք քաղաքը ապամոնտաժում է անվտանգության պահանջներով, իսկ Լաս Վեգասի The Neon Museum-ը 1996 թվականից պահում է նեոնի ամբողջական «գերեզմանոց» և վերականգնում է ցուցանակների մի մասը որպես փողոցային օբյեկտներ։
«Գվոզդիկի» լուսավորվող ցուցանակը: Լուսանկարը՝ Միշա Միտյուկով / «Նադո սոխրանիտ» նախագիծ
«Յակոր» (Խարիսխ) ընկերության նախահեղափոխական ապահովագրական ցուցանակը: Լուսանկարը՝ Պետյա Յակուբսոն / «Նադո սոխրանիտ» նախագիծ
«Օբուվ» (Կոշիկ) նախահեղափոխական ցուցանակը: Լուսանկարը՝ Միշա Միտյուկով / «Նադո սոխրանիտ» նախագիծ
Ռուսաստանի քաղաքներում փոքր օբյեկտների պահպանման ավանդույթը բավականին կենդանի է։ Սամարայում «Надо сохранить» («Պետք է պահպանել») նախագիծը կամավորների ուժերով վերականգնում է խորհրդային նեոնը, նախահեղափոխական պատի գովազդը և հնամենի լապտերները — թիմ չկա, կան միայն նրանք, ովքեր պատրաստ են օգնել այստեղ և հիմա։ Իսկ Պետերբուրգում «Внимание» հիմնադրամը հասնում է լենինգրադյան ցուցանակների՝ որպես արժեք ճանաչմանը։
«Pepsi-Cola» ցուցանակը Գենտրի Փլազա պետական զբոսայգում, Լոնգ Այլենդ Սիթի: Լուսանկարը՝ Solowomanwalks / CC BY-SA
Նյու Յորքում Pepsi-Cola-յի ցուցանակը քաղաքային հուշարձանի կարգավիճակ ստացավ 2016 թվականին՝ հանրային լսումներից հետո, որտեղ բնակիչները պաշտպանեցին դրա պահպանումը, թեև շենքի սեփականատերը դեմ էր: Ցուցանակի տակի գործարանը վաղուց քանդվել է, իսկ տարածքը կառուցապատվել բնակելի շենքերով, սակայն ցուցանակը մնաց զբոսայգում որպես ինքնուրույն օբյեկտ՝ հայտնվելով անգամ Marvel-ի «Մադամ Վեբ» ֆիլմում:
Պահպանված պատմական ցուցանակ Ինդիա Բիլդինգս շենքի վրա, Էդինբուրգ: Լուսանկարը՝ Chime Hours / CC BY-SA
Մեծ Բրիտանիայում շենքի պահպանական կարգավիճակը (listed building) ավտոմատ կերպով տարածվում է ամեն ինչի վրա, ինչ ամրացված է դրան — ընդհուպ մինչև դռան բռնակը կամ ցուցանակը։
«Au Petit Versailles du Marais» հացաբուլկեղենի խանութը, Փարիզ: Լուսանկարը՝ Tangopaso
1984 թվականին Փարիզի իշխանություններն առաջին անգամ պաշտպանության տակ վերցրին խանութների հինգ պատմական ցուցափեղկ. ներսի բիզնեսը կարելի է փոխել, իսկ ճակատամասն ու ձևավորումը՝ ոչ: Դրանցից մեկն է Մարե թաղամասում գտնվող «Au Petit Versailles du Marais» թխվածքաբլիթների խանութ-թխատունը, որը բացվել է մոտ 1860 թվականին և այդ ժամանակվանից ի վեր գրեթե չի փոխվել. պահպանվել են Շարլ Անսելմի հեղինակած որմնանկարազարդ առաստաղները և ճակատային ծեփածո զարդանախշերը:
Մասնագիտացված խանութ «կանբան-կենչիկու» ոճի ճակատամասով: Լուսանկարը՝ Yoshimitsu Kurooka / CC BY-SA
«Տոկիզո Տակահաշի» կիմոնոյի խանութը «կանբան-կենչիկու» ոճի ճակատամասով: Լուսանկարը՝ Asturio Cantabrio / CC BY-SA
Ճապոնիայում 1996 թվականին ներմուծեցին պահպանության առանձին, ավելի մեղմ ռեեստր — խիստ կարգավիճակը պարզապես չէր համապատասխանում սովորական խանութների և հյուրանոցների համար։ Մինչև 2008 թվականը դրանում կար մոտ 6 800 շենք։ Տոկիոյի 1920–30-ական թվականների ճակատ-ցուցանակները՝ կանսյո-կենտիկուն, այս ռեեստր միևնույն է չեն ընկնում — դրանք պահպանելու միակ միջոցը թանգարան տեղափոխելն է։
«Café Tortoni» սրճարանը Ավենիդա դե Մայո փողոցում, Բուենոս Այրես: Լուսանկարը՝ Roberto Fiadone / CC BY-SA
Բուենոս Այրեսում քաղաքային օրենքը պաշտպանում է ոչ թե ճարտարապետությունն ինքնին, այլ գործող սրճարաններն ու բարերը — դրանց մթնոլորտը և աշխատանքի ոճը։ «Bares Notables» ծրագրին մասնակցում է ավելի քան 75 հաստատություն. քաղաքը դրանց տալիս է վերականգնողական խորհրդատվություն և ներառում է զբոսաշրջային երթուղիներում։
Հայաստանի փոքր արտեֆակտները
Մենք մեկնարկել ենք «Հայաստանի փոքր արտեֆակտները» նախաձեռնությունը, որի նպատակն է փնտրել, փաստագրել և պահպանել հենց նման միջավայրային դետալները։
Արտեֆակտների հավաքածուից: Լուսանկարները՝ «Syun Agency»-ի անձնական արխիվ
Այժմ մեր հավաքածուում կա ավելի քան 50 արձանագրված արտեֆակտ, և այն անհատնում աճում է՝ Գյումրիի փայտե դռները, մոդեռնիստական ցուցանակները, բետոնե «հովանոցները» մայրուղիների երկայնքով — և շատ ուրիշ բաներ։
Նախաձեռնության պիլոտային նախագիծը դարձավ «Մելոդիան»։ Վերականգնումը ենթադրում է մետաղական հիմքի, ներկաշերտի և բուն նեոնի՝ ավանդական գազապարպիչ խողովակների վերականգնում։ Մենք պահպանում ենք միայն այն, ինչ կարելի է հաստատել, և չենք ավելացնում այն, ինչն այլևս գոյություն չունի։ Ցուցանակը կլրացնի փոքրիկ կայքը՝ լուսանկարներով, այն ժամանակվա երաժշտության ձայնագրություններով և քաղաքացիների հուշերով։ Վանաձորի համայնքապետարանն արդեն աջակցել է նախաձեռնությանը։
«Մելոդիա» ցուցանակի վերականգնման նախագիծը: «Syun Agency», 2025
Այժմ մեր խնդիրն է՝ գումար հավաքել վերականգնման համար։ Արշավն արդեն ընթանում է reArmenia-ում, և մենք շնորհակալ կլինենք ցանկացած գումարի համար։ Իսկ եթե ցանկանաք նախագիծ մտնել որպես գործընկեր — 400 հազար դրամից, — մենք կտեղադրենք ձեր լոգոտիպը ճակատի տախտակի վրա և ձեր մասին կպատմենք ամեն հարմար առիթով։
Ինչպես նաև կոչ ենք անում ձեզ ուղարկել մեզ ձեր գաղտնի արտեֆակտները — ցուցանակներ, դռներ, լապտերներ, մոզաիկայի կտորներ — hello@syun.agency հասցեով, և մենք դրանք կներառենք ընդհանուր բազայում։
Աղբյուրներ
«Մելոդիա» խանութի պատմությունը — Vanadzor InfoTour
«Վարսավիրանոց №1»-ը Գյումրիում — lenta.ru
Route 66 Corridor Preservation Program ծրագիրը ԱՄՆ-ում — rt66nm.org
M+ թանգարանը Հոնկոնգում — mplus.org.hk
The Neon Museum-ը Լաս Վեգասում — neonmuseum.org
«Նադո սոխրանիտ» կամավորական նախագիծը, Սամարա — «Надо сохранить»
Pepsi-Cola-յի ցուցանակը Նյու Յորքում — cbsnews.com
Listed building պահպանական կարգավիճակը Մեծ Բրիտանիայում — historicengland.org.uk
Փարիզի պատմական ցուցափեղկերը — paris.fr
Մշակութային ժառանգության ռեեստրը Ճապոնիայում — bunka.go.jp
Kanban kenchiku-ն Ճապոնիայում — voyapon.com
Bares Notables ծրագիրը Բուենոս Այրեսում — buenosaires.gob.ar
«Մելոդիա» ցուցանակի վերականգնման դրամահավաքի արշավը — rearmenia.com